Er is een positieve samenhang tussen de veerkracht van leerlingen en hoe veilig ze zich voelen op school. Maar het is niet duidelijk hoe de relatie precies in elkaar zit. Zorgt veerkracht voor een groter veiligheidsgevoel op school, of andersom?

In het regulier onderwijs is het raadzaam met maximaal drie niveaugroepen te werken. Dat is in het speciaal basisonderwijs een uitdaging, want daar zijn de verschillen tussen leerlingen vaak fors. Een flexibele benadering, waarbij de leerkracht regelmatig de groepssamenstelling herziet op basis van de individuele ontwikkeling van de leerlingen, is effectief. Als sbo-scholen gerichte extra ondersteuning in het leesonderwijs willen geven, moet er eerst goed zicht zijn op de aard van de leerachterstand of de leesproblemen. Voor het rekenonderwijs geldt in grote lijnen hetzelfde, al is dat niet in het speciaal basisonderwijs onderzocht.

Goed klassenmanagement in het basisonderwijs is essentieel voor een veilige en rustige leeromgeving. Belangrijke onderdelen van klassenmanagement zijn regels en routines, en een duidelijke inrichting van het klaslokaal. Dat helpt om leerlingen kalm en zelfstandig aan het werk te laten gaan. Mogelijk geldt dit ook voor de start van de dag. Er is echter geen onderzoek beschikbaar over effectieve manieren waarop leerkrachten de schooldag kunnen opstarten, zodat kleuters rustig en zelfstandig aan het werk gaan.

Prentenboeken voorlezen aan kleuters heeft een licht positief effect op hun reken-wiskundig begrip, blijkt uit onderzoek. Vooral als de kleuters ook reken-wiskundige activiteiten uitvoeren die te maken hebben met het gekozen boek. Voorlezen is dus een leuke én zinvolle manier om te communiceren over rekenen-wiskunde. Het gaat hierbij om prentenboeken met bedoelde en onbedoelde reken-wiskundige elementen in tekeningen of beschrijvingen van situaties.

Hoe meer boeken kinderen lezen, hoe leesvaardiger ze zijn. Maar of het uitmaakt of je ze voorleest of zelfstandig laat lezen, is niet duidelijk. Het meeste onderzoek naar voorlezen gaat over kinderen die zelf nog niet kunnen lezen. Het weinige onderzoek naar oudere kinderen duidt erop dat voorlezen en vrij lezen allebei goed kunnen zijn voor de woordenschatontwikkeling en/of de leesvaardigheid. Welk type leesbevordering voor wie het beste werkt, daarover vallen nog geen duidelijke conclusies te trekken.

Opbrengstgericht werken heeft overwegend positieve effecten op leeropbrengsten bij rekenen, taal en lezen. Het is niet bekend of dat ook geldt voor burgerschapskennis en -vaardigheden van leerlingen. Dat komt doordat er geen effectonderzoek beschikbaar is, en ook omdat OGW bij burgerschapsonderwijs nog in de kinderschoenen staat. Enkele specifieke kenmerken van burgerschap maken het lastiger om daar opbrengstgericht te werken dan in andere domeinen.

Verschillende groepsindelingen hebben voor- en nadelen voor het sociaal-emotioneel welbevinden van leerlingen op de basisschool. Homogene groepen, met leerlingen van hetzelfde niveau, kunnen het zelfvertrouwen van zwakkere leerlingen aantasten. Maar ze kunnen ook zorgen voor sterke vriendschappen. Heterogene groepen, met leerlingen van dezelfde leeftijd, stimuleren sociale cohesie en diversiteit, maar sluiten soms minder goed aan op individuele leerbehoeften. En als de verschillen té groot zijn kan dat negatief uitpakken voor de onderlinge relaties. Met wisselende groepen kunnen leerkrachten het beste van beide werelden combineren.

Tussen het startmoment van Engels onderwijs en de Engelse taalvaardigheid van leerlingen aan het eind van het basisonderwijs bestaat geen samenhang. Als er al positieve effecten zijn van vroeg beginnen, dan lijken die op de lange termijn te verdwijnen. Meer dan het startmoment speelt het onderwijsaanbod op school en de thuisomgeving een rol in de Engelse taalvaardigheid van leerlingen.

Het is niet bekend of aandacht voor de schrijfwijze van cijfers in groep 1-2 bijdraagt aan de schrijfvaardigheid van cijfers in groep 3. Met name de coördinatie van de fijne motorische bewegingen en de visueel-motorische integratie zijn belangrijke voorwaarden om cijfersymbolen correct te kunnen schrijven. Methoden om de fijne motoriek te verbeteren dragen het meeste bij aan voorbereidend schrijven als deze taakspecifiek zijn.

Leerlingen die extra aandacht nodig hebben, moeten in de eerste plaats worden begeleid door de leraar. Ondersteunend personeel kan het werk van de leraar intussen aanvullen, maar niet vervangen. Zij kunnen leerlingen begeleiden met bewezen effectieve interventies. Een duidelijke rolverdeling tussen leraar en ondersteuner bevordert het succes.

Er is nog geen wetenschappelijk bewijs dat cultureel responsief lesgeven het welbevinden van nieuwkomersleerlingen verbetert. Wel laten studies zien dat een inclusieve en cultureel diverse klasomgeving een positieve bijdrage kan leveren aan de sociale verbondenheid en tevredenheid van leerlingen. Cultureel responsief lesgeven draagt bij aan een veilige en respectvolle leeromgeving, waarin álle leerlingen zich gezien voelen.

Maatschappelijke betrokkenheid is een onderbelicht onderdeel van burgerschap in het gespecialiseerd onderwijs. Er is weinig onderzoek gedaan naar hoe je die maatschappelijke betrokkenheid effectief kunt bevorderen. Service learning, een Amerikaanse aanpak vergelijkbaar met een maatschappelijke stage, laat veelbelovende uitkomsten zien. Maar daarbij is niet gekeken naar positieve gevolgen voor de ontwikkeling van maatschappelijke betrokkenheid.

Om leerlingen meetconcepten – zoals omtrek, oppervlakte en volume – te laten begrijpen, richt de leerkracht de instructie op de verschillende aspecten van meten en de verbanden daartussen. Ook door berekeningen hiervoor visueel en tastbaar te maken, begrijpen leerlingen deze abstracte concepten beter. Begrip kun je ook vergroten door leerlingen hun denkprocessen te laten verwoorden. Dit kan door open vragen te stellen en door samen misconcepties te bespreken. Om rekenkennis te laten beklijven, zijn regelmatige herhaling, en afwisselende en gespreide oefening belangrijk.

Om getalbegrip van leerlingen in de bovenbouw van het basisonderwijs te bevorderen is het effectief om gebruik te maken van concreet materiaal. Daarnaast is het effectief om leerlingen alle denkhandelingen te laten verwoorden. Leerkrachten kunnen hen helpen om relaties te leggen tussen handelingsniveaus. Bij instructie is het effectief als de leerkracht aspecten van getalbegrip benadrukt. Ook doen leerkrachten er goed aan de instructie te laten aansluiten bij de voorkennis van leerlingen en onderwijsinhoud aan te bieden in voor leerlingen betekenisvolle situaties.

Er is weinig bekend over de effecten van herkansingen op het leergedrag en de leerresultaten in het voortgezet onderwijs. Onderzoek in het hoger onderwijs wijst uit dat studenten afzonderlijke toetsen minder goed voorbereiden als er veel herkansingsmogelijkheden zijn, maar ook dat de kans toeneemt dat ze een toets uiteindelijk met een voldoende afsluiten. Het moment van herkansen, de voorwaarden en de manier waarop ze meetellen voor het eindcijfer zijn daarop van invloed. Omdat deze effecten verschillen per student, is het lastig om algemene uitspraken te doen.